متن کامل در سایت تخصصی دانلود پایان نامه های کارشناسی ارشد  :www.arshadha.ir

1-1-بیان مسئله:

از آغاز قرن بیستم تاکنون در سراسر دنیا نزدیک به سه دهه به امید به زندگی در هنگام تولد افزوده شده است. در حال حاضر 590 میلیون نفر افراد 60 سال و بالاتر در جهان وجود دارد و انتظار می رود در طی بیست و پنج سال آینده این رقم به بیش از 1200 میلیون نفر برسد که بیانگر رشد صد درصدی در گروه سنی سالمندان در مقایسه با رشد پنجاه درصدی در کل جمعیت جهان است(1).شاخص های آماری نشان می دهند که روند سالمند شدن جمعیت در کشور ما نیز در حال گسترش است(2).

سالمند به افرادی گفته می شود که سن آنان از محدوده خاصی(60-65) بیشتر باشد، براساس قوانین بازنشستگی کشور ما به اشخاص که سن آنان از 60 تجاوز کند سالمند گفته می شود(3). سالمندی فرایندی زیستی است که تمام موجودات زنده از جمله انسان آنرا تجربه می کند. بالا رفتن سن بیماری نیست بلکه یک پدیده حیاتی است که برای موجودات اتفاق می افتد.در واقع یک مسیر طبیعی است که در آن تغییرات فیزیولوژیکی و روانی در بدن رخ می دهد(4). سالمندی یک پروسه تک بعدی نیست.ما از نظر زیستی روانشناسی و جامعه شناسی پا به سن می‌گذاریم. تجربه پیری با ارتباط بین عوامل فوق سنجش و مشخص می شود پیری بیماری نیست و با بالا رفتن سن تغییرات طبیعی در کلیه اندامهای بدن ایجاد می شود(5).

با توجه به رشد جمعیت سالمند برنامه ریزی برای پدیده سالمندی قبل از آن که یک موقعیت بحرانی ایجاد کند  ;اقدامی کاملاً ضروری به نظر می رسد (6). در ایران بافت جمعیتی سالمندان متفاوت است وتوزیع امکانات در سطح کشور یکسان نیست، خدمات صنعتی نیزبا حفظ فرهنگ سنتی توسعه یافته است ،سالمند در جامعه ایرانی جایگاه ویژه داردو خانواده نیز منبع عظیمی محسوب می شود.موارد فوق عوامل مهمی هستند که لزوم برنامه ریزی مناسب و مبتنی بر شواهد و عدم پیروی کورکورانه از سیاست های جهان غرب را آشکار می کند وهمجنین لزوم توجه به بسترهای موجود فرهنگی در جامعه و خانواده و  نهادهای اجتماعی را در برنامه ریزی برای سالمندان مشخص می نماید (7).

فرهنگ کلیتی تام است از ویژگیهای غیرمادی ،فکری واحساس  که یک   گروه اجتماعی را مشخص می کند. فرهنگ هنر و ادبیات را در بر می گیرد .علاوه بر آن شامل آئینهای زندگی حقوق اساسی نوع بشر و نظامهای ارزشی سنتها و باورها می باشد(تعریف فرهنگ ارائه شده توسط کمیسیون فرهنگی یونسکو 1997 ).

نگاهی به فرهنگ مکتوب ملتها (کتابها)، شعرها و سرودها دیوانهای اشعار امثال و حکم و ضرب المثل ها داستانها و افسانه ها نقاشی ها خوشنویسی ها خطاطی ها و هنرهای گوناگونی که به کدام و سخن و نوشته مربوط می شود. گستردگی دامنه ادبیات را نشان می دهد و جاذبه آن نیز نزد اقوام مختلف بشری مشهود است.

ادبیات شکلی از بیان زیبای مفاهیم ذهنی و احساسهای درونی و اندیشه های بشری است در قالب نافذ و گیرا و چون از زیبایی برخوردار است مردم را به خود جذب می کند(8). ادبیات را می توان این چنین تعریف نمود: گفتارهایی که در قالب ابعاد انسانی و شیرازه اصیل منطقی و عقل گنجانده شوند به نحوی  که این نوع ابزار گفتارها بتواند مواد و مصالح ارزنده ای در جهت ساختن شخصیت فرد باشد.ادبیات فارسی یا ادبیات پارسی به ادبیاتی گفته می شود که زبان فارسی نوشته شده باشد و نثر فارسی و شعر)نظم) فارسی دو گونه اصلی در ادب فارسی هستند. ادبیات فارسی تاریخی بیش ازهزار و صد ساله دارد برخی کتابهای قدیمی در موضوعات غیر ادبی مانند تاریخ مناجات و علوم گوناگون نیز دارای ارزش ادبی می باشند و با گذشت زمان در زمره آثار کلاسیک ادبیات فارسی قرار گرفته اند(9). ارائه نطقه نظراتی از بزرگان عالم اندیشه و ادبیات مکتوب ملی به تبیین ابعاد سالمندی و روشن تر نمودن نقاط تاریک آن در این خصوص به ما کمک می کند(10).ازاین رو  در این پایان نامه بر ان شدیم تا با مطالعه آثار مهم ادب پارسی وتحلیل محتوایی این نوشته ها به بررسی مفاهیم مربوط به سالمندی بپردازیم.

بهبود شرایط زندگی، مراقبت های بهداشتی و درمانی و افزایش طول عمر و امید به زندگی پدیده سالمندی را در جوامع به دنبال داشته است(11).پدیده افزایش جمعیت سالمندان یکی از مهمترین چالش های اقتصادی اجتماعی بهداشتی در قرن بیست و یکم به شمار می رود (12).این چالش به موقعیت جمعیت شناختی کشورها نیز مربوط می گردد ،در کشور ما براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 85 سالمندان بالای 65 سال حدود 2/5 درصد از کل جمعیت را شامل می شود(2).و پیش بینی می شود تا سال 1410 به 10% برسد علی رغم رشد جمعیت سالمندان و تغییرات هرم جمعیتی کشور هنوز بر روی نیازهای سالمندان به عنوان یک گروه آسیب پذیر جامعه تمرکز نشده است(13).

تغییرات حاصله از تحولات اجتماعی و تغییر نهادهای اجتماعی مانند خانواده باعث گردیده تا بسیاری از کارکردهای آشکار و پنهان پدیده های اجتماعی دستخوش تغییر و تحول گردند. یکی از این پدیده ها دوران سالمندی است. در واقع نوع نگاه به این دوره از زندگی انسانها متاثر از فرهنگ جوامع می باشد .به تعبیری دیگر جایگاه سالمندان در خانواده ها گروههای قومی مختلف و در یک مفهوم فرهنگ ملی هر جامعه ای بازتابی است از شیوه تفکر آن قوم و فرهنگ که در زبان آنها متجلی می شود و در رفتار گروهی آن فرهنگ ظهور و بروز می یابد  در صورت استمرار نهادینه می شود (14).

شاید بیشترین رنجی که سالمندان از کهولت متحمل می شوند به طور مستقیم به دیدگاه جامعه نسبت به سالمندی وابسته است. ریچمن [1] (1977) در بررسی 100 لطیفه درباره کودکان و 160 لطیفه درباره سالمندان که در جامعه اش متداول بود دخالت نگرش منفی جامعه خود را نسبت به سالمندان نشان داد و ورتر[2]( 1991) در پژوهش نشان داد که افراد از تماس جسمانی با سالمندان به طور ناخواسته پرهیز می کنند(15).

نگاه جامعه به سالمند در فرهنگهای مختلف متفاوت است. برخی از سالمندان به مرور از مشارکت در زندگی اجتماعی کناره می گیرند و در مقابل در برخی جوامع سالمندان کنار زده می شوند.بطوری که ممکن است در آنها نوعی احساس بیهودگی و افسردگی پدید آید (16). بعنوان مثال در قبیله کوری پاک  [3]در شمال سیبری به هنگام مسافرتهای طولانی کهنسالان را می کشتند. این کشتار چنان طبیعی انجام می شد که افراد قبیله اغلب با غرور و شعف از مهارت خود در کشتن کهنسالان سخن می گفتند. در بین سرخپوستان شمال رفتار با سالمندان از کار افتاده به دو صورت انجام می شده ،گاهی آنها را در کلبه های متروکه و دور از دهکده یا در جزیره ای رها می ساختند و با طی مراسمی و با خواندن سرود مرگ سالمند توسط پسرش با ضربه تبرزین کشته می شده(17).

چنین به نظر می رسد که رفتارهای متنوعی نسبت به سالمندان که در بین فرهنگ های مختلف با مذاهب مختلف مشاهده شده است این رفتارها با توجه به اعتقادات ،رسوم، باورها و وضعیت اقتصادی اجتماعی آن جوامع صورت می گرفته است و در واقع به صورت یک هنجار اجتماعی توام با توجیهات فرهنگی خاص خوددرآمده است و به نوعی کارکرد اجتماعی و اقتصادی خاصی را نیز در پی داشته است(14).در فرهنگ باستانی چین سالمندان مورد احترام بودند و زندگی پس از 55 سالگی پر آرامش ترین دوران زندگی بود. در میان اسکیموها در گذشته خیلی دور فرهنگ جامعه اسکیموهای سالخورده را تشویق می کرد که محل زندگی خود را ترک کنند و بارها کردن خویش در میان سرمای شدید و کشنده و در شرایط فقر غذا و پناهگاه خود را به دست مرگ بسپارند. اهالی جزایر اندمان [4]استرالیا شرایطی به کلی متفاوت داشتند. فرهنگ ایشان اعضای سالخورده در ساخت وجامعه موقعیت مسلطی داشتند. مردم شناسان این جامعه را در ردیف جوامعی می دانستند که پیرسالاری در آن رواج داشته یعنی جامعه ای که توسط سالخوردگان اداره می شد(18).

ایرانیان عهد باستان مردمانی بوده اند که برای ادای احترام بزرگداشت و سپاسگزاری از مقام و جایگاه و ارزش سالخوردگان روز مشخص را در سال تعیین کرده بودند (25 شهریور اشیش وانگ) قدمت این رسم به 3000 سال قبل بر می‌گردد(14).

در دین مبین اسلام نیز جایگاه رفیعی برای سالخوردگان در نظر گرفته شده است و علاوه بر توصیه های مکرر خداوند متعال در قرآن در خصوص احترام و تکریم والدین و سالمندان که از نظر  جایگاه انسانی و اعتقادی و درجات معنوی پس از عبادت پروردگار قراردارد. پیامبر عظیم الشان اسلام و ائمه اطهار هم بر توجه خاص و نیز به والدین و احترام به سالخوردگان تاکید فرموده کرده اند. برای مثال ازرسول خدا نقل شده است که:الشیخ فی‌اهله کالنبی فی امته پیر مرد در میان خانواده اش همچون یک پیامبر در میان امتش است (19).و از عمر(پسر شعیب) وی هم از پدرش و او نیز از پدربزرگش روایت می نمایند که رسول اکرم (ص) فرموده: کسی که به خردسالان رحم نکند و قدر و منزلت سالخوردگان را نیز نداند از ما نیست (20).

هر چند در کشور ایران فرهنگ ایران و باورهای سنتی کماکان نقش برجسته ای در زندگی افراد داشته،روند صنعتی شدن چالشهای بسیاری را در این خصوص پدید آورده است .در عین حال مبارزه با تکنولوژی و جهانی شدن نیز امری غیر ممکن است.بنابراین در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و از جمله ایران شاهد قرارگیری در موقعیتی در واسط بین سنتی بودن و صنعتی بودن و اصطلاحاً مرحله گذار هستیم.از طرفی سالمندان قادر نیستند در مسیر اجتناب ناپذیر آینده همگام و هم سرعت با جوانان حرکت کنند و همواره سعی در حفظ ارزشها سنتها و باورهای اصیل و دینی خود دارند و این امر در بسیاری از مواقع در تضاد با وضعیت زندگی خود فرزندانشان قرار می گیرد(21).

شرایط خاص اجتماعی نظیر شهرنشینی تجددگرایی تغییر در ارزشهای سنتی تضاد نظام ارزشی نسل جدید و قدیم و عدم آمادگی برای پذیرش مراقبت از سالمند سبب می گردد که وضعیت سالمندان در خانواده و جامعه دستخوش تغییر شود(22).این موضوع بیانگر لزوم اصلاح نظام اجتماعی در خصوص سالمند است تا با ایجاد بستری امن و آرام سالمندان در آن آسوده زندگی کنند.

نظام اجتماعی در جامعه به مقرراتی بستگی داردکه براساس هدفها و قراردادهای اجتماعی آن جامعه تهیه و تدوین گردیده است وایجاد نظام جدید اجتماعی درهر جامعه با فرهنگ و مذهب و روابط تاریخی آن سر و کار پیدا می کند و تغییرات اجتماعی چه آنهائی که جنبه اصلاحی دارد ،چه آنهایی که جنبه انقلابی دارد بدون توجه به ریشه های عمیق فرهنگی اقتصادی اجتماعی آن جامعه امکان پذیر نیست. ما ایرانیان در حیطه فرهنگ استعدادها و ارزشهای بیشمار و ناشناخته ای داریم که باید آنها را بشناسیم و بر آنها تکیه  کنیم یکی از این ارزشها زبان و ادبیات فارسی است. به جرئت می توان گفت که کمتر موضوعی مربوط به علوم انسانی و اجتماعی است که در ادبیات قدیم و جدید ما به آن اشاره نشده و مورد تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است (23). بدین ترتیب ما بایدباعنایت به فرهنگ مستحکم خود که ادبیات فارسی نیز بخشی از آن است و تعالیم شرع مقدس اسلام با اصلاح نظام اجتماعی خود شرایط را برای زندگی سالمندان بهبود بخشیم.

 

2-1-اهمیت وضرورت:

با توجه به اعلامیه سازمانی جهانی بهداشت امروزه در عرصه جهانی انقلابی در سطح جمعیت شناسی در شرف وقوع است، چرا که حدود 600 میلیون افراد سالمندان 60 سال و بالاتر در سطح جهان وجود دارد که این رقم در سال 2025 دو برابر و تا سال 2050 به دو میلیارد نزد افزوده خواهد شد و کشور  ایران نیز از این پدیده مستثنی نیست. طبق آخرین سرشماری عمومی انجام شده در کشور در سال 1385 حدود 27/7 درصد از جمعیت 75 میلیونی کشور یعنی بیش از 5 میلیون نفر را سالمندان بالای 60 سال تشکیل می دهند و پیش بینی ها جمعیتی حاکی از آن است که طی 25 سال آینده این جمعیت دو برابر خواهد شد و درصد سالمندی به 10 درصد برسد(2). رشد تعداد افراد سالمند بقد ری قابل توجه است که به عنوان انقلاب ساکت توصیف شده است(24).

دانش علوم انسانی و بهداشتی امروزی نه تنها به طولانی کردن دوران زندگی بشر توجه خاصی دارد بلکه درپی آنست که سالهای اضافی عمر انسان در نهایت آرامش و سلامت جسمی و روانی سپری گردد و در صورتی که چنین شرایطی تامین نشود پیشرفت های علمی برای تامین زندگی طولانی تر بی نتیجه و مخاطره آمیز خواهد بود(25).

برنامه ریزی برای پدیده سالمندی  قبل از آن که یک موقعیت بحرانی ایجاد کند، اقدامی کاملا ضروری است تا سالمندان بتوانند در دوران سالخوردگی شاد و پویای خود لذت ببرندد به عنوان یک جزء یکبار چه با جامعه تلقی شوند. دوران سالمندی دارای ویژگیهای جسمی روانی و اجتماعی منحصر به فرد است به نظر می رسد سالمندان از یک سو به دلیل کهولت و کاهش تواناییهای عملکردی و از سوی دیگر به این دلیل که آسیب پذیرترین قشر جامعه می باشند، بایستی تحت توجه و حمایت های لازم قرار گیرند و نیازهای آنان در ایجاد جسمی اجتماعی و روانی ارزیابی و بررسی شوند  (6).

از انجاییکه برنامه ریزی کلان بدون در نظر گرفتن فرهنگ جامعه از نتیجه مطلوبی برخوردار نیست وادبیات نیز قسمت جدایی ناپذیر فرهنگ است و کمتر موضوعی مربوط به علوم انسانی و اجتماعی است که در ادبیات قدیم و جدید ما به آن اشاره نشده و مورد تجزیه و تحلیل قرار نگرفته است (23).ارائه نطقه نظراتی از بزرگان عالم اندیشه و ادبیات مکتوب ملی به تبیین ابعاد سالمندی و روشن تر نمودن نقاط تاریک آن در این خصوص به ما کمک می کند(10).

 

3-1-هدف‌های کلی :                       

–   تبیین جایگاه سالمندی در  متون مهم ادبیات فارسی (ازابتدای قرن سوم تا انتهای قرن هفتم)

 

    4-1-هدف‌های ویژه (اختصاصی):              

– تبیین مفهوم و محدوده سنی سالمندی در ادبیات فارسی

-تبیین جایگاه احترام و تکریم سالمندان و شناسایی مصادیق سالمند آزاری  در ادبیات فارسی

-تبیین میزان شناخت گذشتگان از وضعیت جسمانی سالمندان بر اساس آنچه در منابع ادب فارسی       منعکس شده است.

-تبیین جایگاه سالمندان منعکس شده در ادبیات عرفانی

-تبیین میزان حکمت و خردمندی در سالمندان منعکس شده در ادبیات فارسی

-تبیین شاخص آسیب پذیری در سالمندان به زعم حکماو ادبا منعکس شده در ادبیات فارسی

 

 

 

5-1- هدف‌های کاربردی:                

– پیشنهادات متناسب با فرهنگ اصیل ایرانی در رابطه با چگونگی برخورد فرد سالمند با پدیده سالمندی

– پیشنهادات متناسب با فرهنگ اصیل ایرانی جهت بهرمندی از تجربه ودانش سالمندی

– پیشنهادات متناسب با فرهنگ اصیل ایرانی جهت پیشگیری از سالمند ازاری و ایجاد فرهنگ احترام و تکریم از سالمندان

– پیشنهادات متناسب با فرهنگ اصیل ایرانی جهت تغییر نگرش جامعه نسبت به سالمندان

 

6-1-فرضیه‌ها یا پرسشهای پژوهش:         

– آیا مفهوم و محدوده سنی سالمندی در ادبیات فارسی  منعکس شده است؟

– تا چه اندازه جایگاه احترام و تکریم سالمندان و مصادیق سالمند ازاری  در ادبیات فارسی تبیین شده است؟

– تا چه اندازه میزان شناخت گذشتگان از وضعیت جسمانی سالمندان در ادبیات فارسی منعکس شده است؟

– تا چه اندازه جایگاه سالمندان در ادبیات عرفان منعکس شده است؟


پاسخ دهید